MỞ ĐẦU
1. Khối tư liệu lưu trữ của Công ty Đông Ấn Anh (English East India Company) liên quan đến Kẻ Chợ nói riêng, vương quốc Đàng Ngoài và rộng hơn là quốc gia Đại Việt nói chung trong thế kỷ XVII đã được giới thiệu và bước đầu khai thác bởi các học giả phương Tây từ khá sớm. Vào đầu thế kỷ XX, học giả người Pháp Charles B. Maybon  công bố chuyên luận “Une Factorerie Anglaise au Tonkin au XVIIe siècle (1672 - 1697)” trên tạp chí của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (Bulletin de l’École Française d’Extrême-Orient). Bài viết dài của Maybon giới thiệu sơ lược khối tư liệu cũng như những thông tin sơ bộ mà Ông trích lục được trong quá trình đọc tài liệu lưu trữ.  
Kể từ đó đến thập niên cuối của thế kỷ XX, về cơ bản, khối tư liệu của Công ty Đông Ấn Anh không được tổ chức khai thác sâu thêm. Trong thập niên 1990, cố tiến sỹ Anthony Farrington của Thư viện Quốc gia Anh (The British Library) đã đầu tư thời gian tập hợp khối tư liệu của Công ty Đông Ấn Anh giai đoạn 1672 - 1683, đồng thời công bố bài giới thiệu về nguồn tư liệu của Công ty Đông Ấn Anh liên quan đến Phố Hiến và Đàng Ngoài cuối thế kỷ XVII.  Liên quan đến hoạt động chiếm đóng Côn Đảo của Công ty Đông Ấn Anh giai đoạn 1702 – 1705, tác giả Danny Wong Tze-ken khai thác tư liệu lưu trữ để công bố một nghiên cứu chuyên sâu vào năm 2011.  
Những thông tin mới cùng với những thuận lợi nhất định về mặt hợp tác nghiên cứu trong bối cảnh đất nước đổi mới và hội nhập là cơ sở thuận lợi để các nhà nghiên cứu trong nước tiến hành khảo cứu tư liệu và tổ chức khai thác văn bản trong những thập kỷ đầu của thế kỷ XXI.  
Trong khuôn khổ tủ sách “Thăng Long ngàn năm văn hiến” do Nhà Xuất bản Hà Nội tổ chức, năm 2010, một phần khối nhật ký thương điếm Anh ở Thăng Long - Kẻ Chợ và Đàng Ngoài đã được trích lục và giới thiệu.  Đến năm 2019, một số văn bản khác (công văn của Công ty, báo cáo của thương điếm, biên bản họp Hội đồng Thương điếm...) được trích lục nhằm cung cấp cho độc giả những thông tin mới.  Tuy nhiên, do khó khăn trong tiếp cận tư liệu một cách tổng thể và sự tản mạn của nguồn tài liệu trong các phông lưu trữ khác nhau mà một số tệp văn bản gốc vẫn chưa được khai thác đầy đủ. Vấn đề này cần được quan tâm khảo cứu chuyên sâu, toàn diện và được đặt trong bối cảnh lịch sử khu vực – toàn cầu thế kỷ XVII - XVIII.
2. Khối tư liệu của thương điếm Anh liên quan đến thời kỳ hoạt động ở Đàng Ngoài hiện còn hơn 1.000 trang  và đang được bảo quản rất tốt tại Thư viện Quốc gia Anh ở Luân Đôn, vương quốc Anh. Nhìn tổng thể, khối tài liệu hiện còn được phân thành hai giai đoạn riêng biệt. Giai đoạn thứ nhất bắt đầu từ năm 1672 đến năm 1683 - giai đoạn người Anh đặt thương điếm tại Phố Hiến. Tuy nhiên, bởi người Anh thường xuyên lên kinh đô Kẻ Chợ thuê nhà lưu trú để liên hệ với triều đình, kinh doanh và thu hồi nợ nên phần nhiều các thông tin trong bộ nhật ký phản ánh về tình hình của kinh đô. Giai đoạn thứ hai bắt đầu từ mùa hè năm 1693 đến cuối năm 1697. Đây là giai đoạn người Anh được triều đình Lê - Trịnh cho định cư chính thức và kinh doanh ngay tại kinh đô Thăng Long. Tài liệu của thương điếm trong giai đoạn 1683 - 1693 bị khuyết, có thể do bị thất lạc hoặc bởi giám đốc thương điếm Kẻ Chợ lúc đó là William Keeling không giao nộp cho vị giám đốc kế nhiệm là Richard Watts và Hội đồng thương điếm Kẻ Chợ nhiệm kỳ 1693 - 1697.


Một trang của bộ “Nhật ký thương điếm Anh ở Đàng Ngoài”, trích dich nội dung sơ lược như sau: 
-Ngày 1/11/1694: Lấy được sợi dây chão, chất lượng tốt, dài hơn dự kiến 9 inch, vào quãng 95 fathom, tin tưởng sợi chão đủ tốt cho tàu Pearl. 
Đêm, giám đốc Hà Lan cùng nhân viên đi thuyền xuống cửa sông.
Ungja Tack đến thương điếm Anh, thết đãi ông trà và mứt. Ông đề nghị Công ty gửi sang cho ông hổ phách và một số giống chim nhỏ mà qua mô tả của ông, chúng tôi đoán giống chim đó là loại mà người Hồi gọi là Moonet. Chúng tôi muốn hỏi về chuyện lá Anh cờ (bị đốt) nhưng ông nói chừng nào còn chưa nói chuyện được với quan Trấn thủ thì chưa dám tâu lên Chúa.
-Ngày 2/11/1694: Viên thông ngôn Chubu mang lĩnh đến giao nhưng chúng tôi không thể nhận được vì chất lượng quá kém. Đêm, ông Blackmore và ông Warren đi trên một chiếc ghe nhỏ xuống tàu.
-Ngày 4/11/1694: Buổi trưa, Giám đốc Richard Watts và ông Warren đi bằng đường bộ xuống dưới tàu. Hôm qua, Domingo đã tháp tùng hai ông Farmer và Blackmore xuống tàu. Giám đốc yêu cầu họ dừng chân ở Phố Hiến để phản đối quan Trấn thủ về vụ việc lá cờ…
Nguồn: Thư viện Quốc gia Anh (Luân Đôn - Vương quốc Anh)

Khối tài liệu của Công ty Đông Ấn Anh về Kẻ Chợ - Đàng Ngoài có kết cấu tương đối đơn giản nhưng đậm đặc về thông tin. Toàn bộ khối tư liệu hiện còn là một bộ nhật ký kinh doanh của thương điếm Anh (ở Phố Hiến và Kẻ Chợ), ghi chép những sự kiện diễn ra hàng ngày, xen lẫn vào đó là các công văn trao đổi với Công ty, báo cáo thương mại của Giám đốc thương điếm (gửi về Bantam, Madras hoặc Luân Đôn), quyết nghị của Hội đồng thương điếm... Theo phân loại và sắp xếp của Thư viện Anh, tư liệu Công ty Đông Ấn Anh về Kẻ Chợ - Đàng Ngoài được chia nhỏ thành 10 tập sau:
1) G/12/17-1, Tonqueen Journall Register, 25/12/1672 - 7/12/1672, fos. 1-58.
2) G/12/17-2, W. Gyfford’s Journall at Tonqueen, 13/12/1672 - 28/6/1676, fos. 59-149.
3) G/12/17-3, Tonqueen Journall Register, 29/6/1676 - 26/6/1677, fos. 150 - 200.
4) G/12/17-4, Diary and Consultations of T. James and W. Keeling, 06/6/1677 - 24/6/1678, fos. 201 - 224.
5) G/12/17-5, Tonqueen Journall Register, 02/7/1678 - 28/5/1679, fos. 225 - 251.
6) G/12/17-6, Tonqueen Journall Register, 1/6/1679 - 31/5/1680, fos. 252 - 273.
7) G/12/17-7, Tonqueen Letters of Consultations, 15/12/1681 - 28/7/1682, fos. 274 - 288.
8) G/12/17-8, Diary and Consultations of W. Hodges, 29/7/1682 - 26/8/1683, fos. 289 - 315.
9) G/12/17-9, Tonqueen Diary and Consultations, 13/5/1693 - 29/7/1697, fos. 316 - 479.
10) G/12/17-10, Tonqueen Diary and Consultations, 27/7/1697 - 30/11/1697, fos. 480 - 503.
Đối với giai đoạn tài liệu thương điếm bị thất lạc (từ 26/8/1683 đến 13/5/1693), một số thông tin liên quan có thể được trích lược từ bộ Hồ sơ Java 7, ký hiệu E-3-87; E-3-88; E-3-99; E-3-90; E-3-91; E-3-92. Khối tư liệu này hiện đang được lưu tại Phòng Ấn Độ và Phương Đông (OIOC) thuộc Thư viện Quốc gia Anh (Luân Đôn). Đối với một số năm, tình hình kinh doanh của thương điếm Kẻ Chợ được phản ánh khá cụ thể trong khối tư liệu Java 7 này. Những nguồn tư liệu gián tiếp này góp phần quan trọng vào việc phục dựng lại bức tranh toàn cảnh về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Kẻ Chợ - Đàng Ngoài trong suốt giai đoạn 1672 - 1697.
Sang thế kỷ XVIII - XIX, người Anh tiếp tục thể hiện sự quan tâm nhất định đến Đàng Ngoài và quốc gia Đại Việt nói chung. Tuy nhiên, trọng tâm thương mại của thế kỷ XVII đã được mở rộng sang các lĩnh vực ngoại giao và chính trị - quân sự bởi không chỉ Công ty Đông Ấn Anh mà bản thân chính giới Luân Đôn và các thế lực chính trị khác cũng quan tâm hơn đến tình hình phương Đông. Các tài liệu này được biết đến trong các tệp lưu trữ IOR/G/12/20, IOR/G/12/18, IOR/G/12/91-93, IOR/G/12/268, IOR/E/4/714, IOR/F/4/774/20935... và cũng cần được tổ chức sưu tầm và biên dịch sớm để phục vụ nghiên cứu ở trong nước. 
3. Xuất phát từ cấu trúc của khối tư liệu, việc trích lục thông tin về cơ bản dựa theo kết cấu hiện tại của khối tài liệu đang được lưu giữ tại Thư viện Quốc gia Anh ở Luân Đôn. Thứ tự tài liệu được sắp xếp theo niên đại. Nội dung cuốn sách căn bản là trích lục nội dung chính yếu của tập nhật ký thương điếm, lồng vào bộ nhật ký và một số văn bản liên quan như quyết nghị hội đồng thương điếm, thư từ trao đổi giữa ban giám đốc và nhân viên thương điếm, đơn kiến nghị của thương điếm gửi đến chúa Trịnh và quan lại Đàng Ngoài… Đối với các văn bản ngoài bộ nhật ký thương điếm (công văn, thông thư, danh mục hàng hóa…), tác giả sẽ ghi chú trong ngoặc vuông các ký hiệu: [chi tiết], [danh sách], [danh mục]…để độc giả tiện theo dõi và chủ động khai thác thêm thông tin từ khối tư liệu gốc đã được sưu tầm về Việt Nam, hiện có thể khai thác tại Trung tâm Tư liệu văn hiến Việt Nam, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
4. Kế thừa nguyên tắc ghi chú các thuật ngữ cổ đã được thống nhất trong đợt biên soạn 2010 và 2019, mặc dù tư liệu của người Anh ghi âm địa danh và nhân danh hết sức tương đối (Tonckin, Tongkin, Tongking, Tonquin, Tonqueen...; Dome, Domee, Domay...; Heen, Hein, Heine, Hean...; lings, pelings, pelangs...; hockings, hockien...; ungsja, ungja, unggia...; nhamoon, nhamones...; Dukba, Duck Ba...), để độc giả tiện theo dõi và tránh hiểu nhầm, trong phần trích lục nội dung, chúng tôi sẽ thống nhất lại dưới một số thuật ngữ chung như: Tonkin, Ungja... kèm theo chú thích khi cần thiết. 
5. Cuốn sách này là kết quả của hành trình 20 năm góp nhặt tư liệu lưu trữ của Công ty Đông Ấn Anh về Đàng Ngoài giai đoạn nửa cuối thế kỷ XVII; một số phần đã được công bố những năm trước. Khởi đầu bằng sự tiếp xúc trực tiếp với khối tư liệu viết tay tại Thư viện Quốc gia Anh (Luân Đôn) vào năm 2004 nhưng không có điều kiện để sao chụp văn bản, tác giả đã may mắn nhận được sự hỗ trợ của nhiều tổ chức và nhà khoa học. Trân trọng cảm ơn Công ty TNHH Du lịch Tam Chúc đã nhiệt tâm hỗ trợ để tác giả bổ sung tư liệu phục vụ chỉnh lý bản thảo,  và Nhà xuất bản Hà Nội hỗ trợ biên tập và ấn hành cuốn sách. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới tất cả các nhà khoa học và đồng nghiệp đã hỗ trợ chuyên môn cho các lần xây dựng và hiệu chỉnh bản thảo; đặc biệt tri ân sự giúp đỡ của cố Giáo sư Phan Huy Lê, cố Giáo sư Phạm Xuân Hằng, cố Tiến sỹ Anthony Farrington (Thư viện Quốc gia, Vương quốc Anh); GS.TS Femme Gaastra và GS.TS Leonard Blussé (Đại học Leiden, Hà Lan), GS.TS Luise Schorn-Schütte (Đại học Frankfurt và Quỹ Alexander von Humboldt Stiftung, CHLB Đức), GS.TS Jürgen Osterhammel (Đại học Konstanz và Gerda Henkel Stiftung, CHLB Đức), GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, GS.TS Nguyễn Văn Khánh, GS.TS Nguyễn Văn Kim, GS.TS Phạm Quang Minh, PGS.TS Vũ Văn Quân cùng các thầy/cô giáo và đồng nghiệp tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Cuối cùng, mặc dù đã hết sức cố gắng để có thể tiệm cận độ chính xác cao nhất, việc phải phiên âm và dịch nghĩa cổ Anh ngữ viết tay thông qua bản scan (trong đó nhiều trang đã bị phai mực hoặc văn bản bị rách, mốc nên thông tin bị khuyết thiếu) sẽ khó tránh khỏi những khiếm khuyết về nội dung. Tác giả, vì vậy, rất mong nhận được góp ý từ quý độc giả để tiếp tục hiệu chỉnh cho các đợt chỉnh lý và tái bản về sau, đồng thời xin chịu trách nhiệm cá nhân cho những thiếu sót nếu có.
Hà Nội, ngày 28 tháng 9 năm 2024
Hoàng Anh Tuấn